Er is iets vreemds gaande in de Nederlandse politiek. We stemmen, we tellen, we verdelen zetels en vervolgens gebeurt er iets wat voor veel kiezers nauwelijks te volgen is: de winnende partij staat buitenspel. Neem het Forum voor Democratie of de Partij voor de Vrijheid. Ze kunnen winnen, zelfs fors winnen en de grootste worden. Toch belanden ze in de oppositie. Niet omdat ze geen kiezers hebben, maar omdat andere partijen simpelweg weigeren met hen te regeren. Formeel is dat toegestaan. Maar de argumenten die worden gebruikt, houden vaak geen stand.

Het ervaringsargument is een cirkelredenering
Het meest gehoorde bezwaar is bestuurlijke onervarenheid. Maar dat is een vicieuze cirkel. Ervaring doe je op door te besturen. Wie nooit mag meedoen, bouwt ook nooit ervaring op. De uitsluiting bevestigt zichzelf. Bovendien wordt dit argument inconsistent toegepast. Lokale fracties zonder enige bestuurlijke bagage schuiven probleemloos aan in colleges. Onervarenheid is blijkbaar alleen een probleem als je buiten de ongeschreven grenzen valt. Het is geen criterium. Het is een excuus achteraf.

Het stabiliteitsargument snijdt geen hout
Dan het verwijt dat deze partijen kabinetten laten vallen. De PVV stapte in juni 2025 uit het kabinet-Schoof, omdat de coalitiepartners te weinig deden aan de beloofde asielmaatregelen. Herkenbaar? In juli 2023 viel Rutte IV omdat de VVD vlak voor het zomerreces de druk opvoerde over beperking van gezinshereniging, een eis die D66 en de ChristenUnie onaanvaardbaar vonden. Dezelfde dynamiek, hetzelfde asielcrisis, alleen een andere partij die de stekker eruit trok. De VVD deed het vóór de verkiezingen, de PVV erna. Het verschil in behandeling is moeilijk te rechtvaardigen. Kabinetten vallen in Nederland voortdurend, bij vrijwel alle partijen. Als dat een reden voor uitsluiting is, kunnen CDA, VVD en PvdA ook niet meer meedoen.

Het rechtsstaat-argument
Het zwaarste argument is dat sommige partijen de spelregels van de democratische rechtsstaat niet zouden respecteren. Dat is het enige argument dat er echt toe doet. Maar dan moet je het ook expliciet maken en onderbouwen. Bij de PVV is dat feitelijk niet hard te maken. Geert Wilders heeft elke verkiezingsuitslag geaccepteerd, rechterlijke uitspraken gevolgd en gewoon meegeregeerd. Bij FvD ligt het iets anders: onderzoek toonde aan dat een aantal kandidaten aantoonbare banden had met omstreden organisaties. Al betreft het slechts enkele personen op vele honderden kandidaten. Het is een serieus punt, maar verstop het dan niet achter vage argumenten. Laten we eerlijk zijn: Bij elke partij duiken wel eens dubieuze figuren op, dat is geen reden voor structurele uitsluiting van een hele partij. De vraag is niet of een partij vlekkeloos is, maar of de partij als geheel de spelregels van de democratie respecteert.

Schuren hoort bij democratie
Elke politieke beweging die ooit iets heeft veranderd, deed dat door te schuren. De vroege vakbewegingen werden gezien als gevaarlijk. Pim Fortuyn brak alle ongeschreven regels en wordt nu door velen gezien als een broodnodige correctie op een ingeslapen bestel. Politiek die alleen binnen veilige kaders blijft, verandert niets. Een democratie die alleen comfortabele uitdagers tolereert, is geen democratie meer. Het is een gentlemen's club. Het gaat er niet om óf een partij schuurt, maar hoe. Met ideeën en woorden in het debat, of met daden die instituties actief ondermijnen? Dat onderscheid moet een gezond systeem kunnen maken. Lukt dat niet, dan is het systeem bang. Zeg waar het op staat Structurele uitsluiting van verkiezingswinnaars op basis van inconsistente en selectief toegepaste argumenten is onhoudbaar. Als het echte bezwaar is dat een partij de democratische rechtsstaat bedreigt, toon dit dan aan, met feiten en in volle openheid. Maar als er geen hard bewijs is en de afwijzing neerkomt op ongeschreven afspraken tussen gevestigde partijen, dan is de waarheid simpel: de grenzen van de democratie worden niet bepaald door de kiezer, maar door het reeds aanwezige partijkartel.

Nederland verdient beter.
Een democratie waarin de kiezer echt beslist, niet een zichzelf beschermend partijkartel dat de kiezer buitenspel zet. Want zolang dat wel gebeurt, is de uitkomst van verkiezingen niet meer dan een advies, dat het kartel naar eigen inzicht naast zich neerlegt.